ندای هرمزگانی – دکتر صمیم ارزانی
گسترش پشههای آئدس، به یکی از نگرانیهای مهم بهداشتی هرمزگان تبدیل شده است. این پشهها ناقل بیماریهای خطرناکی چون تب دِنگی و زیکا هستند و کنترل آنها تنها با سمپاشی یا روشهای سنتی ممکن نیست. به همین دلیل، بسیاری از کشورها به سراغ شیوههای نوین رفتهاند تا بتوانند جمعیت این حشره مقاوم را مهار کنند و از شیوع بیماریهای مرتبط با آن جلوگیری نمایند.
در اندونزی، دانشمندان با تزریق نوعی باکتری بیضرر به نام Wolbachia در بدن پشهها، توانستند توانایی آنها در انتقال ویروس را کاهش دهند. نتیجه این روش شگفتانگیز بود؛ آمار ابتلا به تب دنگی در مناطق تحت پوشش این برنامه بیش از هفتاد درصد کاهش یافت. این تجربه بهقدری موفق بود که اکنون در کشورهای دیگر جنوب شرق آسیا مانند لائوس نیز در حال اجراست.
چین پروژهای بر پایه رهاسازی پشههای نر که تحت تأثیر اشعه توانایی تولید مثل خود را از دست داده اند. و در نتیجه نسل جدیدی از پشهها شکل نمیگیرد. چنین رویکردی، که به آن «تکنیک حشرات عقیم» گفته میشود، توانسته است جمعیت آئدس را به شکل چشمگیری کاهش دهد و در سازمانهای بینالمللی نیز به عنوان الگویی قابل تکرار مطرح شود.
در آمریکای لاتین، خلاقیتهای بومی رنگ و بوی خاصی به مبارزه با آئدس داده است. در مکزیک، مردم ظروف و اشیای قدیمی را که محل تجمع آب راکد بودند جمعآوری کردند. این اقدام ساده اما هوشمندانه باعث شد تخمهای پشه در مراحل اولیه از بین برود و چرخه تولیدمثل آن مختل شود. در برزیل نیز شرکتهای فناورانه پا به میدان گذاشتند و پشههایی موسوم به “Friendly Mosquitoes” را که به طور ژنتیکی اصلاح شدهاند و دارای ژن OX513A که باعث می شوند لاروها قبل از بلوغ بمیرند را در شهرها رهاسازی کردند. نتایج اولیه نشان داد که جمعیت پشه ناقل تا حدود ۹۶ درصد کاهش یافته است.
اما همه چیز به فناوری خلاصه نمیشود. برخی کشورها مانند سنگاپور سالهاست نشان دادهاند که انضباط اجتماعی و مشارکت مردم میتواند تأثیری بهمراتب پایدارتر از هر فناوری داشته باشد. در این کشور، آموزش عمومی، پاکسازی محیطی و حذف نقاط تجمع آب راکد به یک فرهنگ تبدیل شده است. همین نظم و همکاری اجتماعی موجب شده است که موارد شیوع تب دنگی در سنگاپور بسیار کمتر از کشورهای همجوار باشد.
با وجود این موفقیتها، چالشها همچنان باقی است. پشه آئدس در برابر بسیاری از حشرهکشهای رایج مقاوم شده و کنترل شیمیایی دیگر پاسخگو نیست. از سوی دیگر، محدودیت منابع مالی، ناهماهنگی بین دستگاههای اجرایی و نبود آموزش کافی در برخی کشورها، مانع از اجرای گسترده روشهای نوین میشود. افزون بر آن، تغییرات اقلیمی و افزایش دما دوره زندگی پشه را طولانیتر کرده و فصلهای شیوع را گسترش داده است.
درس بزرگی که از تجربه کشورهای مختلف میتوان گرفت این است که هیچ راهحل یگانهای وجود ندارد. ترکیب چند روش ــ از فناوریهای نوین گرفته تا آموزش و مشارکت مردمی ــ مؤثرترین رویکرد است. برای کنترل واقعی آئدس باید جامعه درگیر شود؛ زیرا بسیاری از محلهای تخمگذاری این پشه در حیاطها، پشت بامها و حتی گلدانهای خانههاست.
