ندای هرمزگان- دکتر صمیم ارزانی
آموزش پزشکی در ایران در دوراهی کمیت و کیفیت گرفتار آمده است. طی چهار سال اخیر، ظرفیت پذیرش دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی در کشور بدون تأمین زیرساختهای لازم، دو برابر شده است. این افزایش که از ۸ هزار نفر به حدود ۱۶ هزار نفر در سال رسیده، هرچند در نگاه اول نویدبخش تأمین نیروی انسانی مورد نیاز نظام سلامت است، اما در عمل، به دلیل عدم تطابق با امکانات و زیرساختهای آموزشی، آینده پزشکی ایران را با مخاطرات جدی مواجه کرده است. این موضوع تنها یک چالش آموزشی نیست، بلکه زنگ خطری برای کیفیت خدمات درمانی و سلامت آتی جامعه محسوب میشود.
افزایش ظرفیت پذیرش دانشجویان پزشکی بدون پشتوانه مالی و زیرساختی لازم، منجر به تراکم شدید در محیطهای آموزشی شده است. به گفته معاون آموزشی وزارت بهداشت، در حالی که برای تأمین زیرساختهای مورد نیاز این افزایش ظرفیت، به ۲۷ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان بودجه نیاز است، کمتر از ۷ درصد این میزان تأمین شده است. این کمبود بودجه باعث شده تا دانشجویان در کلاسهای درسی با تراکم بسیار بالا حاضر شوند، به طوری که کلاسهایی که برای ۵۰ نفر طراحی شدهاند، با ۲۰۰ نفر برگزار میشوند. حتی حضور و غیاب نیز به درستی انجام نمیشود و آموزش عملی که بخش ضروری رشتههای پزشکی است، به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است.
کمبود امکانات آموزشی تنها به کلاسها محدود نمیشود. کشور با کمبود حدود ۲۵ هزار تخت بیمارستانی آموزشی مواجه است. این به آن معناست که دانشجویان پزشکی برای آموزش بالینی خود با ازدحام زیادی روبرو هستند و نمیتوانند به اندازه کافی با محیط بیمارستانی و روشهای درمانی تعامل عملی داشته باشند. علاوه بر این، کمبود استادان مجرب نیز یکی دیگر از چالشهای جدی است. برای آموزش این حجم از دانشجو، به ۲۹۰۰ استاد علوم پایه و ۲۳۰۰ استاد بالینی نیاز است که در حال حاضر تأمین نشدهاند.
شرایط خوابگاههای دانشجویی نیز به همان اندازه نگرانکننده است. در برخی موارد، به جای سه نفر، ۹ نفر دانشجو در یک اتاق اسکان داده میشوند که این امر نه تنها آرامش و سلامت روانی دانشجویان را تحت تأثیر قرار داده، بلکه شرایط بهداشتی را نیز با مخاطره مواجه کرده است. صفهای طولانی در سلف سرویسها و پایین بودن کیفیت غذا، بر مشکلات روزمره دانشجویان افزوده است. این شرایط سخت، فشار روحی شدیدی بر دانشجویان وارد میآورد و احتمال بروز بحرانهای روانی را در بین آنان افزایش میدهد.
پیامدهای این افزایش ظرفیت بدون پشتوانه، تنها به دوران دانشجویی محدود نمیشود، بلکه کیفیت پزشکان آینده و در نتیجه سلامت جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد. دانشجویانی که در شرایط دشوار و با امکانات محدود آموزش دیدهاند، نمیتوانند به سطح مطلوبی از مهارتهای بالینی دست یابند. این موضوع در بلندمدت میتواند به افت کیفیت درمان منجر شود. از دیدگاه اقتصادی نیز، این افزایش ظرفیت بدون تأمین زیرساختها، منجر به هدررفت منابع مالی و انسانی شده است. بسیاری از پزشکان عمومی جذب بازار کار نمیشوند . هم اکنون ۳۰ هزار پزشک عمومی در کشور وجود دارند که فعالیت نمیکنند که این خود نشاندهنده عدم تعادل بین عرضه و تقاضا در بازار کار پزشکی است.
علاوه بر این، افزایش ظرفیت بدون برنامه، میتواند منجر به خروج استعدادهای درخشان از کشور شود. زمانی که دانشجویان بااستعداد با امکانات محدود و کیفیت پایین آموزش مواجه میشوند، انگیزه خود را برای خدمت در کشور از دست میدهند. این موضوع به ویژه در رشتههای پزشکی که با سلامت مردم سروکار دارند، میتواند تبعات جبرانناپذیری داشته باشد. معاون آموزشی وزارت بهداشت به درستی اشاره کرده که مصوبه افزایش ظرفیت توسط افرادی اتخاذ شد که آگاهی کافی از روندهای علمی علوم پزشکی نداشتند و این امر مشکلاتی در تأمین خوابگاه و زیرساختهای بهداشتی ایجاد کرده است.
راه برونرفت از این بحران، توقف افزایش ظرفیت بدون پشتوانه و تمرکز بر تأمین زیرساختهای لازم است. دولت و مجلس باید بودجه مورد نیاز برای توسعه امکانات آموزشی و بیمارستانی را به طور کامل تأمین کنند، برنامهریزی برای جذب و آموزش نیروی انسانی متخصص از جمله استادان دانشگاه باید در اولویت قرار گیرد. همچنین، بازنگری در سیاستهای پذیرش دانشجو و توجه به کیفیت آموزش به جای کمیت، میتواند به بهبود شرایط کمک کند. سلامت جامعه تنها با داشتن پزشکان مجرب و کارآزموده تأمین میشود و این مهم بدون تاکید بر آموزش کیفیت محور میسر نیست. آینده پزشکی ایران در گرو تصمیمهای خردمندانهای است که امروز گرفته میشود.
