ندای هرمزگان-دکتر صمیم ارزانی
در شرایطی که اقتصاد با بحران و تورم بالا روبهرو میشود، یکی از پدیدههای جالب و شاید غیرمنتظره این است که کافهها و فضاهای عمومی کوچک شلوغتر میشوند. اگرچه این رفتار در نگاه نخست ممکن است عجیب به نظر برسد، اما تحلیل اقتصادی و اجتماعی نشان میدهد که این امر کاملاً منطقی و قابل پیشبینی است. وقتی تورم قدرت خرید مردم را کاهش میدهد، اولویتهای مصرف تغییر میکند. اقتصاددانان با استناد به تئوری رفتار مصرفکننده توضیح میدهند که مردم در چنین شرایطی خرید کالاهای بادوام و گرانقیمت را کاهش میدهند و منابع مالی محدود خود را به سمت کالاها و خدمات کوتاهمدت، قابل دسترس و نسبتاً ارزانتر میبرند. در واقع، رفتن به یک کافه، خرید یک نوشیدنی یا گذراندن ساعتی در یک فضای دوستانه، گزینهای است که در مقابل فشارهای اقتصادی کمتر دردناک به نظر میرسد.
از سوی دیگر، این پدیده با نظریههای روانشناسی اجتماعی نیز قابل توضیح است. روانشناسان و نظریهپردازانی مانند آبراهام مازلو بر اهمیت نیازهای روانی و اجتماعی انسان تأکید کردهاند. زمانی که امنیت اقتصادی کاهش مییابد و بحرانها احساس اضطراب و نگرانی را افزایش میدهند، افراد برای حفظ سلامت روان و برطرف کردن تنشهای روزمره به دنبال تجربههایی هستند که حس لذت و ارتباط اجتماعی به آنها بدهد. حضور در کافه، دیدار دوستان و شرکت در تعاملات اجتماعی کوتاه، راهی برای ارضای این نیازهاست.
اقتصاد رفتاری نیز این پدیده را تایید میکند. مطالعات این رشته نشان میدهد که در شرایط عدم اطمینان اقتصادی، انسانها به سمت لذت فوری و مصرف کوتاهمدت گرایش پیدا میکنند و ریسک خرید کالاهای گران یا سرمایهگذاریهای طولانیمدت را کمتر میپذیرند. به بیان ساده، وقتی قیمتها به سرعت بالا میرود و آینده اقتصادی مبهم است، ترجیح داده میشود از منابع محدود برای لذتهای ملموس و فوری استفاده شود، نه برای هزینههای بزرگ و بلندمدت.
همچنین اثر تورم بر قیمت خدمات و کالاها متفاوت است. تورم معمولاً بر کالاهای وارداتی و اساسی اثر بیشتری دارد و قیمت خدمات محلی مانند رفتن به کافه، نسبتاً کمتر افزایش مییابد. این مسئله باعث میشود که در مقایسه با کالاهای دیگر، تجربههای اجتماعی و مصرف خدمات در شرایط تورمی، به شکل نسبی ارزانتر و جذابتر باشند.
به این ترتیب، شلوغ شدن کافهها در دوران تورم و بحران اقتصادی نه تنها یک رفتار اجتماعی ساده نیست، بلکه بازتابی از تعامل پیچیده عوامل اقتصادی، روانی و اجتماعی است. ترکیبی از تغییر الگوی مصرف، جستجوی آرامش روانی، گرایش به لذتهای کوتاهمدت و اثر نسبی تورم بر خدمات باعث میشود این فضاها پناهگاه کوتاهمدتی برای مردم بحرانزده باشند. این پدیده یادآور این حقیقت است که رفتار مصرفکننده همیشه تابع منطق اقتصادی خشک نیست و تحت تأثیر روانشناسی، اجتماعی و تجربههای انسانی شکل میگیرد.
