ندای هرمزگان- دکتر صمیم ارزانی
گامبوزیا یا همان ماهی پشهخوار، سالهاست در برنامههای کنترل زیستی مالاریا در ایران و بسیاری مناطق جهان استفاده میشود. این ماهی کوچک از خانواده Poeciliidae به دلیل اشتهای زیاد و رفتار شکارگرانهاش در مصرف لارو حشرات، بهویژه لارو پشه آنوفل که ناقل مالاریاست، شهرت یافته است. یک گامبوزیای بالغ قادر است روزانه دهها تا صدها لارو پشه را مصرف کند و همین توانایی، دلیل اصلی ورود آن به اکوسیستمهای آبی ایران بوده است. نخستین بار این ماهی چند دهه پیش در شمال ایران با هدف کاهش لارو پشهها رهاسازی شد و بعدها در استانهای جنوبی و جنوب شرقی کشور نیز مورد استفاده قرار گرفت. سالها سازمانهای بهداشتی توصیه میکردند که گامبوزیا در آبانبارها، استخرها، شالیزارها و دیگر منابع آبی رهاسازی شود تا جمعیت پشهها کاهش یابد.
با وجود نیت مثبت اولیه، تجربههای جهانی و پژوهشهای داخلی نشان دادهاند که گامبوزیا به دلیل ماهیت مهاجم و سازگاری بسیار بالا، تهدیدی جدی برای تنوع زیستی بومی محسوب میشود. این ماهی تنها به لارو پشهها بسنده نمیکند و از بچهماهیها، تخم دوزیستان و بسیاری از حشرات آبزی تغذیه میکند و با رقابت شدید برای غذا، جمعیت گونههای بومی را کاهش میدهد. در برخی مطالعات، از جمله تحقیقی در سال ۱۳۹۱ در شهرستان رودان استان هرمزگان، حضور گونههای مختلف گامبوزیا از جمله Gambusia holbrooki ثبت شده و هشدار داده شده است که رهاسازی این ماهی در زیستگاههایی که میزبان گونههای ارزشمند و بومی مانند ماهیان دنداندار (Aphanius) هستند، خطر جدی برای بقای این گونهها ایجاد میکند. مشاهدههای میدانی نیز نشان میدهد در زیستگاههایی که گامبوزیا حضور دارد، تنوع و فراوانی حشرات آبزی مانند سنجاقکها و همچنین ماهیان بومی دنداندار بهطور چشمگیری کاهش مییابد و این موضوع میتواند تعادل کل زنجیره غذایی اکوسیستم را مختل کند.
در مقابل، ایران دارای گونههای بومی ارزشمندی است که بدون آثار مخرب گامبوزیا توانایی کنترل لارو پشهها را دارند. ماهیان دنداندار یا Aphanius که در زیستگاههای طبیعی جنوب و مرکز ایران زندگی میکنند، شکارچیان مؤثر لارو پشه محسوب میشوند و مطالعات انجامشده در کشورهای دیگر مانند عربستان سعودی و جیبوتی نیز کارآمدی آنها را تأیید کرده است. گونههایی مانند گپی و گلدفیش نیز میتوانند در کنترل لارو پشه نقش داشته باشند، اما استفاده از آنها نیز نیازمند ارزیابی دقیق اثرات زیستمحیطی است. مقایسه میان گامبوزیا و ماهیان بومی نشان میدهد که هر دو توانایی شکار بالایی دارند؛ گامبوزیا بسیار سازگار اما تهاجمی است و به شدت تنوع زیستی را کاهش میدهد، در حالی که ماهیان Aphanius بومیاند، تعادل اکولوژیک را حفظ میکنند و عمدتاً از لارو حشرات تغذیه میکنند و در نتیجه ارزش حفاظتی بالایی دارند.
از مجموع این تجربیات میتوان نتیجه گرفت که رهاسازی بیبرنامه گامبوزیا اگرچه در ابتدا پاسخی سریع برای کنترل مالاریا و آئدس به نظر میرسد، اما اکنون میدانیم که میتواند بهای سنگینی برای اکوسیستمهای آبی ایران داشته باشد. بهترین رویکرد، توقف رهاسازی گسترده این گونه غیربومی و تمرکز بر بهرهگیری از گونههای بومی پشهخوار است. این مسیر نیازمند انجام پژوهشهای بیشتر برای شناخت دقیق اکولوژی و پراکنش ماهیان بومی و اجرای برنامههای حفاظتی بهمنظور تقویت جمعیت آنهاست. در کنار این راهکارهای زیستی، استفاده از روشهای پیشگیرانه ساده مانند پشهبندهای آغشته به حشرهکش، نصب توری بر پنجرهها و حذف محلهای تخمگذاری پشهها میتواند بدون کوچکترین آسیب به محیطزیست، نقش مهمی در کاهش ابتلا به آئدس داشته باشد.
