دکتر صمیم ارزانی
نشانههایی که این روزها در گوشه و کنار اقتصاد جهان دیده میشود، برای بسیاری از تحلیلگران یادآور دورههایی است که آرامآرام اقتصاد به سوی رکود حرکت کرده است. یکی از مهمترین این علامتها جهش کمسابقه قیمت طلاست. طلا معمولاً زمانی جذاب میشود که سرمایهگذاران نسبت به آینده اقتصاد بدبین هستند و به دنبال پناهگاهی امن برای حفظ ارزش داراییهای خود میگردند؛ بنابراین افزایش شدید تقاضا برای طلا بیش از آنکه نشانه رونق باشد، بیانگر نگرانی عمیق از آینده است.
از سوی دیگر، معکوس شدن منحنی بازده اوراق دولتی نیز هشداری شناختهشده به شمار میآید. وقتی بازده اوراق کوتاهمدت از اوراق بلندمدت بیشتر میشود، به این معناست که بازار انتظار دارد رشد اقتصادی در ماهها و سالهای آینده کاهش یابد. در تاریخ اقتصاد مدرن، این پدیده تقریباً همیشه پیش از رکودهای بزرگ دیده شده است. به بیان ساده، سرمایهگذاران حاضرند بازده کمتری از اوراق بلندمدت بپذیرند، چون میدانند نرخهای بهره در آینده احتمالاً پایینتر خواهد بود؛ و این معمولاً زمانی رخ میدهد که رشد اقتصادی ضعیف شود.
در کنار اینها، بازار کار نیز از تبوتاب گذشته افتاده است. کاهش سرعت جذب نیروی کار و افزایش تدریجی بیکاری از دیگر نشانههایی است که میتواند بیانگر چرخش چرخه اقتصادی باشد. وقتی شرکتها از آینده مطمئن نیستند، کمتر استخدام میکنند، پروژههای جدید را به تعویق میاندازند و بهتدریج ظرفیت تولید کاهش مییابد. این روند اگر ادامه پیدا کند، بر مصرف خانوارها نیز اثر میگذارد و در نهایت تقاضا را پایین میآورد؛ فرآیندی که خود به تشدید رکود دامن میزند.
در این میان کشورهای وابسته به صادرات مواد خام و اقتصادهای نفتی آسیبپذیری بیشتری دارند. این کشورها در دورههای افت رشد جهانی معمولاً با کاهش تقاضا برای نفت و کالاهای اولیه روبهرو میشوند؛ کاهشهایی که میتواند به افت شدید قیمتها منجر شود. افت قیمت نفت یا مواد خام نهتنها درآمد دولتها را کاهش میدهد، بلکه بودجهریزی، سرمایهگذاری و برنامهریزی اقتصادی آنها را با چالش جدی مواجه میسازد. به همین دلیل، رکود جهانی برای این اقتصادها معمولاً عمیقتر و طولانیتر تجربه میشود.
همه این علائم در کنار کاهش رشد تجارت جهانی، نوسان شدید بازارهای مالی و سرد شدن سرمایهگذاری بخش خصوصی، تصویری نگرانکننده از مسیر پیشروی اقتصاد جهانی ترسیم میکند. البته هنوز نمیتوان با قطعیت گفت رکود جدید حتمی است، اما مجموعه دادهها نشان میدهد اقتصاد جهان در مرحلهای حساس و شکننده قرار دارد. توجه به این نشانهها، تحلیل دقیق آنها و آمادگی برای سیاستگذاری هوشمندانه میتواند از شدت پیامدهای احتمالی بکاهد؛ چرا که تجربه نشان داده است رکودهای جهانی معمولاً زمانی دردناکتر میشوند که نادیده گرفته شدهاند.
