دکتر صمیم ارزانی
در جهان امروز، نابرابری به یکی از شاخصهای کلیدی برای سنجش سلامت جوامع تبدیل شده است. برای اندازهگیری این نابرابری، اقتصاددانان از ابزاری به نام ضریب جینی استفاده میکنند. این شاخص عددی است بین صفر (برابری مطلق) تا یک (نابرابری مطلق) و نشان میدهد ثروت و درآمد در یک کشور چگونه میان مردم توزیع شده است.
کشوری مانند اسلواکی در میان برابرترین کشورهای جهان قرار دارد و در مقابل، آفریقای جنوبی بالاترین سطح نابرابری را تجربه میکند.
پرسش اصلی این است که افزایش این ضریب و گسترش شکاف طبقاتی میان ثروتمندان و فقرا، علاوه بر اقتصاد، چه تأثیری بر سلامت جسم و روان و پیوندهای اجتماعی شهروندان دارد؟
نابرابری تنها مفهومی اقتصادی نیست؛ تأثیرات آن به حوزه ی روان و سلامت جسم نیز کشیده میشود. پژوهشها نشان میدهند که نابرابری بالا، بهویژه زمانی که به «شرم ناشی از قضاوت جایگاه اجتماعی فرد» تبدیل شود، آسیبهای عمیقی به سلامت روان وارد میکند. در جامعهای که شکاف طبقاتی گسترده است، افراد مدام خود را با دیگران مقایسه میکنند و احساس میکنند در جایگاه پایینتری قرار دارند. این احساس تحقیر و شرم، منبع قدرتمندی برای اضطراب و استرس مزمن است.
استرس دائمی، افراد را در برابر اختلالات روانی آسیبپذیر میکند. افسردگی، اضطراب اجتماعی و سایر مشکلات روانی در چنین جوامعی شایعتر است. برخی افراد برای رهایی از فشار روانی به مواد مخدر یا پرخوری پناه میبرند تا بهطور موقت از احساس ناکامی و شرم فرار کنند. بدن نیز در برابر این استرس مزمن واکنش نشان میدهد و سیستم هورمونی با ترشح مداوم هورمونهای استرس مانند کورتیزول دچار اختلال میشود. این وضعیت میتواند منجر به افزایش وزن و چاقی شود، به این ترتیب، نابرابری تنها عددی در جدولهای آماری نیست، بلکه زنجیرهای از مشکلات سلامت جسمی و روانی را ایجاد می کند .
افزون بر تأثیرات فردی، نابرابری اقتصادی بنیانهای اجتماع را نیز متزلزل میکند. در جوامعی با نابرابری بالا، «سرمایه اجتماعی» یعنی شبکههای اعتماد، همکاری و مشارکت میان شهروندان دچار اختلال میشود. در نتیجه، افراد به جای اینکه یکدیگر را شریک در منافع عمومی ببینند، به چشم رقیب و تهدید می نگرند.
بنابراین، کاهش نابرابری و تلاش برای توزیع عادلانهتر ثروت و درآمد، نهتنها وظیفهای اقتصادی برای دولتهاست، بلکه نوعی سرمایهگذاری برای حفظ سلامت عمومی، آرامش روانی شهروندان و انسجام اجتماعی به شمار میآید. جامعهای که در آن عدالت اجتماعی بیشتری برقرار باشد، مردمانش نهتنها ثروتمندتر، بلکه سالمتر، شادتر و متحدتر خواهند بود.
